Przyroda

Wymagania edukacyjne kl.V

Wymagania konieczne

(ocena dopuszczająca).

Uczeń:

Wymagania podstawowe

(ocena dostateczna).

Uczeń:

Wymagania rozszerzające

(ocena dobra).

Uczeń:

Wymagania dopełniające

(ocena bardzo dobra).

Uczeń:

Wymagania wykraczające

(ocena celująca).

Uczeń:

Dział 1: Mapa i jej skala

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 2.3, 2.4, 2.5, 2.6

wymienia elementy mapy (A); wyjaśnia, czym jest legenda mapy (B); zaznacza na mapie topograficznej podany obiekt (C); wyjaśnia, na czym polega orientowanie mapy (B); wyjaśnia, do czego służy podziałka liniowa (B); mierzy odległości za pomocą podziałki liniowej i cyrkla (kroczka) wzdłuż linii prostej (C)

odróżnia plan od mapy (C); identyfikuje na mapie/planie obiekty widoczne z miejsca obserwacji (C); wyjaśnia, co to jest skala mapy (B); wymienia trzy sposoby przedstawiania skali mapy (A)

odczytuje informacje zawarte w legendzie mapy (A); wymienia różnice między mapą a planem (B); wyjaśnia, na czym polega orientowanie mapy/planu w terenie za pomocą kompasu (B); odczytuje zapisy skali liczbowej, skali mianowanej i podziałki liniowej (C); wymienia sposoby szacowania odległości (A); mierzy odległości na planie/mapie za pomocą nitki wzdłuż linii krzywej (C)

podaje przykłady zastosowania różnych map (A); porównuje treść różnych rodzajów map pod względem szczegółowości (C); wyjaśnia, jak można zorientować mapę/plan za pomocą obiektów w terenie (B); porównuje plany i mapy wykonane w różnych skalach (mała, duża) (D); oblicza odległości rzeczywiste na podstawie skali liczbowej lub mianowanej (C)

uzasadnia potrzebę stosowania znaków graficznych na mapach (D); przelicza skalę liczbową na mianowaną, a mianowaną na liczbową (D); ustala zależność między wielkością skali a szczegółowością planu/mapy (D)

Dział 2: Poznajemy różne mapy

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 2.7, 7.1

wyjaśnia, co to jest poziomica (B); odczytuje z prostej mapy poziomicowej wartości poziomic (C); wyjaśnia znaczenie pojęcia „mapa hipsometryczna” (B); wyjaśnia znaczenie kolorów na skali barw mapy hipsometrycznej (B); wymienia co najmniej 2 rodzaje map najczęściej używanych w życiu codziennym (A)

wymienia rodzaje wysokości w terenie (bezwzględna i względna) (A); wskazuje na mapie poziomicowej wypukłe i wklęsłe formy terenu (C); odczytuje z mapy poziomicowej wysokość bezwzględną punktu leżącego na poziomicy i między poziomicami (C); podaje kryteria podziału obszarów na niziny, wyżyny i góry (B); wyjaśnia, co to jest depresja (B)

wyjaśnia znaczenie pojęć „wysokość względna” i „wysokość bezwzględna” oraz zapisu m n.p.m. (B); rozpoznaje na mapie poziomicowej nachylenie terenu (C); odczytuje z mapy hipsometrycznej wysokość bezwzględną danego punktu (C); wskazuje na mapie hipsometrycznej wypukłe i wklęsłe formy terenu (C)

porównuje mapę poziomicową z mapą hipsometryczną (D); wyjaśnia, jak powstaje mapa hipsometryczna (B); oblicza odległości rzeczywiste na mapach drogowych (C)

uzasadnia potrzebę stosowania na mapach rysunku poziomicowego (D); oblicza wysokość względną obiektu geograficznego na mapie poziomicowej (C)

Dział 3: Krajobrazy polskich nizin

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 4.8, 4.9, 4.10, 7.1, 7.2, 7.4, 7.5, 9.9

zaznacza kolorami podpisane na mapie wybrane obszary nizinne, wyżynne, góry (B); wymienia formy ochrony przyrody w Polsce (A); wymienia zasady zachowania się na obszarach chronionych (A); wymienia nazwy dwóch najdłuższych rzek w Polsce (A); na schematycznym rysunku podpisuje elementy doliny rzecznej (C); podaje przykłady organizmów żyjących w Morzu Bałtyckim (A); wymienia charakterystyczne elementy wybrzeży wysokiego i niskiego (A); podaje nazwy dwóch polskich portów morskich (A); podaje nazwę największego polskiego jeziora (A); podpisuje na mapie Polski Niziny Mazowieckie (C); podpisuje na mapie jedno z miast: Warszawę, Łódź, Wrocław i Poznań (C); wymienia 3 atrakcje turystyczne Warszawy (A)

podpisuje na mapie Polski pasy: nizin, wyżyn i gór (B); podaje przykłady rezerwatów przyrody, pomników przyrody i gatunków chronionych występujących w okolicy (A); wyjaśnia różnice między rzeką główną a dopływem (B); podpisuje na mapie Polski Wisłę i Odrę oraz ich dwa wybrane dopływy (C); wymienia czynniki decydujące o warunkach życia w morzu (falowanie, ilość światła, temperatura) (A); podaje przykłady przystosowania zwierząt do życia w wodzie morskiej (A); wyjaśnia, co to jest wyspa, półwysep, zatoka (B); wymienia walory turystyczne polskiego wybrzeża (A); podaje nazwy dwóch największych i dwóch najgłębszych polskich jezior leżących w pasie pojezierzy (A); wymienia cechy krajobrazu Nizin Środkowopolskich ze szczególnym uwzględnieniem Nizin Mazowieckich (A); wymienia elementy krajobrazu wielkomiejskiego Warszawy (A); omawia funkcje Warszawy jako stolicy (B)

podpisuje na mapie Polski w pasie nizin: pobrzeża, pojezierza oraz Niziny Środkowopolskie (B); opisuje poszczególne pasy rzeźby terenu w Polsce (C); podaje co najmniej 2 przykłady parków krajobrazowych (A); porównuje warunki życia w górnym, środkowym i dolnym biegu rzeki (C); charakteryzuje organizmy żyjące w poszczególnych odcinkach rzeki (B); wyjaśnia, co to jest dorzecze (B); omawia wpływ falowania i ilości światła na warunki życia w morzu (C); wyjaśnia, jak powstają: klif, plaża, mierzeja, wydma (B); podaje nazwy parków narodowych leżących w pasie pobrzeży i pojezierzy (A); wymienia najważniejsze zabytki Gdańska (A); podaje zasady bezpiecznego wypoczywania nad jeziorami (A); wyjaśnia zależność między działalnością człowieka a zmianami w krajobrazie Nizin Mazowieckich (B); charakteryzuje co najmniej 3 atrakcje turystyczne Warszawy (B)

podaje wysokości bezwzględne i wysokości względne pasa wyżyn i gór (C); porównuje park narodowy, krajobrazowy i rezerwat przyrody (C); porównuje warunki życia w morzu z warunkami życia w jeziorze (D); porównuje działalność fal na niskim i wysokim wybrzeżu morskim (C); wyjaśnia mechanizm powstawania jezior przybrzeżnych (B); opisuje walory przyrodnicze i turystyczne Pojezierza Mazurskiego (B); wymienia najcenniejsze przyrodniczo obszary na Nizinach Środkowopolskich (A); wyjaśnia, dlaczego warszawskie Stare Miasto zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO (D)

uzasadnia potrzebę tworzenia obszarów chronionych i wyznaczania obiektów chronionych (D); zaznacza na mapie Polski dorzecza Wisły i Odry (C); opisuje wpływ sąsiedztwa Morza Bałtyckiego na pogodę na obszarach nadmorskich (D); wyjaśnia, w jaki sposób morze kształtuje wybrzeże wysokie (klif) (C); podaje przykłady zmian w krajobrazie nadmorskim spowodowanych działalnością człowieka (D); wymienia osobliwości przyrodnicze parków narodowych położonych w pasie nizin (A)

Dział 4: Krajobrazy wyżyn i gór Polski

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 7.2, 7.3, 7.4, 7.5

podpisuje na mapie Polski nazwy dwóch wyżyn (C); podaje nazwy głównych miast położonych na obszarze omawianych  wyżyn (A); podaje nazwę skał budujących Wyżynę Krakowsko-
-Częstochowską (A); wymienia co najmniej 4 zabytki Krakowa (A); podaje nazwę najważniejszego surowca mineralnego wydobywanego na Wyżynie Śląskiej (A); podpisuje na mapie Polski Karpaty i Sudety (C); na podstawie ilustracji wymienia elementy krajobrazu wysokogórskiego Tatr (A); wymienia cechy pogody w górach (A); na schematycznym rysunku podpisuje kolejne piętra roślinne w Tatrach (A); opisuje wybrane piętro roślinne (B); wymienia zasady zachowania się w górach podczas burzy (B); podpisuje nazwę swojego regionu administracyjnego na mapie Polski (C)

wymienia charakterystyczne elementy krajobrazu Wyżyn: Lubelskiej, Krakowsko-
-Częstochowskiej, Śląskiej (A); wymienia nazwy co najmniej 3 roślin najczęściej uprawianych na Wyżynie Lubelskiej (A); podpisuje na schematycznym rysunku 2 formy krasowe powierzchniowe i 2 formy krasowe podziemne (C); podaje 3–4 przykłady atrakcji turystycznych Wyżyny Krakowsko-
-Częstochowskiej (B); wymienia elementy rzeźby terenu charakterystyczne dla krajobrazu górskiego (A); wymienia nazwy części, na jakie dzielą się Tatry (A); opisuje piętra roślinności w Tarach (B); wymienia sposoby gospodarowania człowieka w górach (B); podaje nazwy co najmniej 2 parków narodowych leżących w pasie gór (A); podaje nazwy województwa, powiatu i gminy, w których mieszka (B)

wyjaśnia, co to jest less (B); wykazuje zależność między występowaniem żyznych gleb a rozwojem rolnictwa na Wyżynie Lubelskiej (C); wyjaśnia, jak powstają jaskinie i formy krasowe wewnątrz jaskiń (B); opisuje 2 zabytkowe obiekty Starego Miasta w Krakowie (C); wymienia zmiany w środowisku przyrodniczym Wyżyny Śląskiej spowodowane działalnością człowieka (B); opisuje obiekty wodne występujące w górach (B); opisuje krajobraz Tatr Zachodnich i Tatr Wysokich (B); wyjaśnia, dlaczego w górach rośliny rozmieszczone są piętrowo (B); opisuje zasady bezpiecznej wędrówki po górach (B)

wyjaśnia, w jaki sposób powstają wąwozy lessowe (B); wyjaśnia, na czym polega proces krasowy (B); wyjaśnia, dlaczego Kraków został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO (B); wyjaśnia wpływ występowania węgla kamiennego na zmiany w środowisku przyrodniczym na Wyżynie Śląskiej (B); porównuje krajobraz Tatr Zachodnich z krajobrazem Tatr Wysokich (D); wykazuje zależność między wzrostem wysokości nad poziomem morza a spadkiem temperatury powietrza (C); podaje przykłady chronionych roślin i zwierząt występujących w Tatrzańskim Parku Narodowym (B)

wymienia osobliwości przyrodnicze parków narodowych wyżyn i gór (A); proponuje działania prowadzące do poprawy stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej (D); oblicza różnice wysokości między najwyższym szczytem Tatr a najwyższymi szczytami Beskidów, Sudetów, Gór Świętokrzyskich (C); oblicza różnicę temperatury powietrza między podnóżem a szczytem w górach (D);

Dział 5: Ciało człowieka

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 1.2, 8.1, 8.1a, 8.1b, 8.1c, 8.1d, 8.2, 8.5, 8.6, 9.3, 9.4, 9.6, 9.8, 9.12, 9.13

wymienia podstawową funkcję skóry (A); podpisuje na schemacie najważniejsze elementy układu kostnego człowieka: czaszkę, kręgosłup, klatkę piersiową, kończyny górne, kończyny dolne oraz staw łokciowy i kolanowy (C); wymienia przynajmniej 3 działania sprzyjające zachowaniu prawidłowej postawy (A); opisuje, jak należy się zachować w przypadku podejrzenia złamania (B); podpisuje na schemacie podstawowe narządy układów: pokarmowego, oddechowego, krwionośnego człowieka (C); podaje przykłady pokarmów, które należy jeść często, oraz te, których spożycie należy ograniczać (A); podaje co najmniej 2 przykłady substancji zanieczyszczających powietrze (A); podaje nazwy narządów zmysłów człowieka (A); podaje co najmniej 2 przykłady negatywnego wpływu substancji uzależniających na organizm człowieka (A)

wymienia elementy skóry (A); wylicza wytwory skóry zwierząt i ludzi (włosy, paznokcie, sierść, pióra) (A); wymienia funkcje szkieletu (A); podaje co najmniej 3 przykłady produktów spożywczych bogatych w wapń (A); wymienia podstawowe funkcje narządów układów: pokarmowego, oddechowego, krwionośnego (A); podaje przykłady płynów ustrojowych człowieka, których głównym składnikiem jest woda (B); wymienia zasady prawidłowego odżywiania się (A); wymienia pokarmy zawierające dużo witamin (A); podaje przykłady negatywnego wpływu nikotyny na zdrowie człowieka (B); opisuje rolę krwi w organizmie (B); opisuje rolę zmysłów w odbieraniu bodźców zewnętrznych (B)

opisuje funkcje poszczególnych elementów skóry (B); wymienia funkcje poszczególnych elementów układów: kostnego i oddechowego (A); proponuje sposoby zapobiegania wadom postawy (B); uzasadnia konieczność odżywiania się (D); wyjaśnia, dlaczego niektóre pokarmy należy jeść często, a innych trzeba unikać (B); wyjaśnia, dlaczego należy wietrzyć pomieszczenia i spędzać dużo czasu na świeżym powietrzu (B); opisuje funkcje serca w układzie krwionośnym (B); wymienia różnice między żyłą a tętnicą (B); wyjaśnia mechanizm docierania informacji do mózgu (B); opisuje negatywny wpływ nikotyny na zdrowie człowieka (B)

opisuje zależności między elementami układu kostnego człowieka (B); wyjaśnia, dlaczego do prawidłowego rozwoju mięśni, stawów i kości niezbędna jest aktywność fizyczna (C); uzasadnia potrzebę regularnego odżywiania się (C); wyjaśnia rolę tlenu w uzyskiwaniu energii przez organizm (B); opisuje przebieg doświadczeń wykazujących obecność dwutlenku węgla i pary wodnej w wydychanym powietrzu (B); opisuje sposób pracy serca (B); opisuje negatywny wpływ narkotyków na zdrowie i świadomość człowieka (B); podaje propozycje asertywnych zachowań w przypadku presji otoczenia (D)

wyjaśnia, popierając przykładami, co się dzieje z mięśniami, które przez dłuższy czas nie są używane (B); przewiduje skutki stosowania przez dzieci diety ubogiej w wapń (D); wyjaśnia na przykładzie jamy ustnej rolę enzymów w procesie trawienia (B); opisuje rolę witamin zawartych w pokarmach we wzroście i rozwoju organizmu człowieka (B); uzasadnia konieczność zapewnienia odpowiedniej ilości snu i właściwej higieny psychicznej dla prawidłowego funkcjonowania mózgu (D)

Dział 6: Kobieta, mężczyzna, dziecko

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 8.1e, 8.2, 8.3, 8.4, 9.4

wymienia różnice w budowie ciała kobiety i mężczyzny (A); wyjaśnia pojęcie „zapłodnienie” (B); wymienia zmiany zachodzące w organizmach osób własnej płci podczas dojrzewania (A); rozróżnia etapy rozwoju człowieka na podstawie opisu i fotografii (C); charakteryzuje wybrany etap rozwoju człowieka (C)

wymienia żeńskie i męskie narządy rozrodcze (A); rozpoznaje na ilustracjach komórkę jajową i plemnik (C); wyjaśnia znaczenie pojęć: :rozmnażanie”, „zarodek” („embrion”), „ciąża” (B); opisuje fizyczne oznaki dojrzewania płciowego u chłopców i dziewcząt (B); omawia zmiany zachodzące w organizmie człowieka na dwóch wybranych etapach rozwoju (B)

wymienia podstawowe funkcje narządów rozrodczych żeńskich i męskich (A); podaje nazwę części ciała, w której dochodzi do zapłodnienia (B); wyjaśnia, jaką funkcję w czasie ciąży pełni pępowina (B); wyjaśnia, na czym polega cykl miesiączkowy (menstruacyjny) (B); porównuje funkcjonowanie organizmu człowieka na poszczególnych etapach rozwoju (C)

opisuje drogę plemników w ciele mężczyzny (B); opisuje, co się dzieje z komórką jajową po zapłodnieniu (B); wykazuje zależność między owulacją a możliwością zajścia w ciążę (C); wskazuje podobieństwa w dojrzewaniu chłopców i dziewcząt (B)

uzasadnia konieczność dbania o higienę osobistą w okresie dojrzewania (D); wyjaśnia, po czym kobieta może poznać, że jest w pierwszych tygodniach ciąży (D)

Dział 7: Światło i dźwięk

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 4.4, 4.11, 8.6, 8.7, 8.8, 8.9, 8.10, 9.5, 11.4, 11.5

podaje po 2 przykłady obiektów świecących i odbijających światło (B); podaje przykłady stosowania elementów odblaskowych (A); wyjaśnia, do czego służy lupa (B); na schematycznym rysunku wskazuje obraz przedmiotu powstały na dnie oka (B); uzasadnia konieczność ochrony oczu (B); podaje przykłady dźwięków w otoczeniu (A); wymienia przykłady substancji, w których może się rozchodzić dźwięk (A); podaje przykłady zwierząt posiadających dobrze rozwinięty wzrok i słuch (A)

wyjaśnia mechanizm widzenia przedmiotów świecących i odbijających światło (B); wymienia podobieństwa w budowie oka i lupy (B); podaje przykłady sytuacji stwarzających zagrożenie dla wzroku (A); wyjaśnia, jak powstaje dźwięk (B); wskazuje w otoczeniu różne źródła dźwięków (A); wyjaśnia mechanizm rozchodzenia się dźwięków w przestrzeni (B); opisuje skutki narażania uszu na zbyt głośne dźwięki (A); wymienia 2 przykłady zwierząt, które słyszą ultradźwięki (A)

wyjaśnia, dlaczego nie widzimy w ciemności (B); porównuje sposób wysyłania promieni świetlnych przez żarówkę, latarkę i laser (C); wyjaśnia mechanizm powstawania cienia (B); przedstawia sposób powstawania obrazu wewnątrz camery obscury (C); wyjaśnia różnice w odbijaniu się światła od różnych przedmiotów (B); omawia zagrożenia towarzyszące skupianiu promieni świetlnych za pomocą lupy (B); opisuje mechanizm powstawania obrazu w oku (B); wyjaśnia znaczenie błony bębenkowej w odbieraniu dźwięku (B); opisuje rolę małżowiny usznej (A)

wyjaśnia mechanizm widzenia przedmiotów w księżycową noc (B); wyjaśnia, dlaczego za pomocą camery obscury uzyskujemy obraz odwrócony (B); wykonuje schematyczny rysunek pokazujący, jak światło odbija się od lustra, a jak od kartki białego papieru (D); wykazuje zależność między barwą powierzchni a ilością odbijanego światła (C); wykazuje związek między odległością soczewki od oglądanego obiektu a powstającym obrazem (C); opisuje czynności, jakie należy wykonać, jeśli do oka dostanie się ciało obce (C); wyjaśnia mechanizm powstawania dźwięku w ciele człowieka (B); omawia różnice prędkości rozchodzenia się dźwięku w różnych substancjach (B); wyjaśnia, co umożliwia ludziom i zwierzętom trójwymiarowe widzenie (B)

wyjaśnia, dlaczego światło odbite od papieru rozprasza się (B); uzasadnia, że pozostawianie szkła w lesie grozi pożarem (D); wyjaśnia, jak działa aparat fotograficzny (B); uzasadnia tworzenie osłon przeciwhałasowych przy ruchliwych drogach (D)

Dział 8: Substancje wokół nas

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 3.8, 3.9, 6.1, 6.4, 6.5, 6.6, 6.8, 9.10, 9.11, 14.1

omawia właściwości wybranych substancji (B); podaje przykłady ciała stałego sprężystego, plastycznego, kruchego (A); opisuje, jak zachowują się wybrane substancje pod wpływem wody i gleby (B); podaje przykłady przemian odwracalnych i nieodwracalnych (B); wyjaśnia, do czego służą symbole umieszczane na opakowaniach substancji niebezpiecznych (B); rozpoznaje na ilustracji i opisuje znaczenie symboli: środek trujący, środek żrący (C)

opisuje podstawowe właściwości substancji, takich jak: cukier, mleko, papier, olej, sól, drewno, metal, guma, szkło (B); omawia zasadę działania termometru cieczowego (B); opisuje wpływ wody i powietrza na metale (B); wymienia podstawowe zasady bezpiecznego stosowania środków czystości (A); opisuje postępowanie w przypadku kontaktu oka lub skóry ze szkodliwą substancją płynną (B)

podaje przykłady wykorzystania plastyczności, sprężystości i kruchości ciał stałych w przedmiotach codziennego użytku (B); określa, co to jest rozszerzalność cieplna substancji (gazów, cieczy, ciał stałych) (B); wyjaśnia zależność między zmianami temperatury a objętością gazów, cieczy i ciał stałych (B); wyjaśnia, co to jest „korozja” i „patyna”(B); wyjaśnia istotę przemian odwracalnych i nieodwracalnych (B)

wykazuje zależność między właściwościami substancji a ich zastosowaniem w życiu codziennym (B); podaje przykłady ciał stałych, których właściwości są różne w zależności od warunków w jakich się znajdują (B); podaje przykład pozytywnego i negatywnego wpływu rozszerzalności cieplnej substancji na życie ludzi (B); uzasadnia konieczność sortowania odpadów (D); opisuje wybrane sposoby ochrony metalu przed niszczącym wpływem wody i powietrza (B)

podaje przykłady powtórnego wykorzystywania przedmiotów szklanych i plastikowych (B); uzasadnia, dlaczego szczególnie niebezpieczne środki czystości nie powinny stać na dolnych półkach w supermarketach (D)



Wymagania edukacyjne kl. VI.

Wymagania konieczne

(ocena dopuszczająca).

Uczeń:

Wymagania podstawowe

(ocena dostateczna).

Uczeń:

Wymagania rozszerzające

(ocena dobra).

Uczeń:

Wymagania dopełniające

(ocena bardzo dobra).

Uczeń:

Wymagania wykraczające

(ocena celująca).

Uczeń:

Dział 1. Chrońmy przyrodę

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 4.1; 5.1; 5.2; 5.3; 5.4; 5.5; 6.5; 6.8; 10.6

podaje pięć przykładów bogactw naturalnych wykorzystywanych przez człowieka (A); wymienia główne źródła zanieczyszczenia powietrza, gleby i wody (A); podaje dwa przykłady codziennych czynności ograniczających zanieczyszczenie środowiska (A); podaje po dwa przykłady pozytywnego i negatywnego wpływu środowiska na zdrowie człowieka (A); przyporządkowuje odpady do odpowiednich pojemników na śmieci (C); podaje przykłady codziennych czynności zmniejszających ilość odpadów, zużycie wody i energii elektrycznej (B)

podaje trzy przykłady wzajemnych zależności między człowiekiem a przyrodą (A); wymienia materiały, z których są wykonane wybrane przedmioty używane na co dzień (A); wyjaśnia mechanizm powstawania kwaśnych opadów (B); opisuje skutki zanieczyszczenia powietrza, wody i gleby (B); podaje sposoby ochrony przed hałasem (A); wyjaśnia, popierając przykładami, na czym polega recykling (B)

określa związek między działalnością człowieka a zanieczyszczeniem powietrza, gleby i wody (C); wyjaśnia, w jaki sposób szkodliwe substancje znajdujące się w powietrzu dostają się do gleby i wód (B); opisuje etapy planowania doświadczenia naukowego (B); wyjaśnia wpływ zanieczyszczenia gleby na rośliny i zwierzęta, które się nimi żywią (B); wyjaśnia wpływ codziennych zachowań w domu, w szkole, w miejscu zabawy na stan środowiska (B); uzasadnia potrzebę recyklingu i kompostowania śmieci (B); wykazuje zależność między segregowaniem śmieci a ochroną środowiska przyrodniczego (B)

wyjaśnia powody, dla których człowiek tworzy obszary chronione (B); ocenia wpływ kwaśnych opadów na środowisko przyrodnicze (D); uzasadnia konieczność spalania odpadów plastikowych w specjalnych spalarniach (B); uzasadnia potrzebę poszanowania dziko żyjących organizmów (B)

uzasadnia wpływ zanieczyszczenia środowiska na zdrowie człowieka (B); uzasadnia, że nie należy uprawiać roślin i wypasać zwierząt w pobliżu ruchliwych dróg (B); proponuje działania ograniczające zanieczyszczenie powietrza, wody, gleby (B)

Dział 2. Budowa i właściwości substancji

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 3.4; 3.5; 3.6; 3.7; 6.3; 6.5; 10.1; 10.2; 10.3; 10.4; 10.5; 10.7; 10.8; 14.2;                                                                       14.3; 14.5; 14.6

na podstawie schematycznych rysunków identyfikuje ułożenie drobin w ciele stałym, cieczy i gazie (A); podaje po jednym przykładzie topnienia i rozpuszczania substancji (A); wyjaśnia pojęcia: mieszanina jednorodna, mieszanina niejednorodna (B); wymienia sposoby rozdzielania składników mieszanin (A); podaje dwa przykłady zjawisk elektrycznych w przyrodzie (A); wymienia zasady bezpiecznego zachowania się podczas burzy (A); rysuje prosty obwód elektryczny (C); podaje nazwy i symbole biegunów baterii (A); podaje trzy przykłady wykorzystania prądu w życiu codziennym (A); wymienia zasady bezpiecznego korzystania z urządzeń elektrycznych (A); wyjaśnia pojęcie magnes (B)

wyjaśnia, czym jest drobina (B); wyjaśnia pojęcie dyfuzja (B); rysuje ułożenie drobin w ciele stałym, cieczy i gazie (C); opisuje zachowanie się drobin substancji w różnych stanach skupienia (B); porównuje zjawiska topnienia i rozpuszczania na przykładzie soli i kostek lodu (C); wymienia czynniki wpływające na rozpuszczanie się substancji (A); odróżnia mieszaniny jednorodne od niejednorodnych (C); opisuje sposoby rozdzielania składników różnych mieszanin (B); podaje przykłady zastosowania przesiewania, odparowania i filtrowania w życiu codziennym (A); wymienia substancje dobrze i słabo przewodzące ciepło (A); wyjaśnia pojęcia: prąd elektryczny, przewodnik elektryczny (B); wyjaśnia, podając przykłady, pojęcie izolator prądu (B); wymienia skutki przepływu prądu w domowych urządzeniach elektrycznych (A); podaje trzy przykłady magnesów ze swojego otoczenia (A)

wyjaśnia, dlaczego objętość mieszaniny jest mniejsza niż suma objętości mieszanych substancji (B); wyjaśnia, przykładami podając przykłady, mechanizm dyfuzji dwóch cieczy (B); wyjaśnia, przykładami podając przykłady, mechanizm dyfuzji gazów (B); wyjaśnia mechanizm powstawania kamienia w czajniku (B); wybiera sposoby rozdzielania mieszanin: wody z piaskiem, wody z solą, piasku i żwiru (C); wyjaśnia, na czym polega elektryzowanie się ciał (B); wyjaśnia na przykładach znaczenie przewodników i izolatorów prądu w życiu codziennym (B); wymienia źródła prądu i dobiera je do odbiorników, uwzględniając napięcie elektryczne (C); opisuje właściwości i wzajemne oddziaływania magnesów (B); wyjaśnia zasadę działania kompasu (B); określa czynniki zakłócające prawidłowe działanie kompasu (B)

na schematycznym rysunku przedstawia ruch drobin w gazach i w cieczach podczas dyfuzji (C); wyjaśnia, dlaczego gaz można sprężyć, a cieczy i ciała stałego nie można (B); podaje przykłady zastosowania dobrych i słabych przewodników ciepła w życiu codziennym (B); wyjaśnia mechanizm powstawania wyładowań atmosferycznych (B); wykazuje zależność między zamknięciem lub otwarciem obwodu elektrycznego a przepływem prądu (C); wyjaśnia, dlaczego wykorzystujemy kompas do określania kierunków geograficznych (B

proponuje sposób rozdzielenia mieszaniny piasku z opiłkami żelaza (B); uzasadnia konieczność wyposażania budynków w piorunochrony (B); proponuje doświadczenia, za pomocą którego można wykazać istnienie pola magnetycznego wytwarzanego przez magnes (D)

Dział 3. Siły i ruch

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 6.2; 6.5; 15.1; 15.2; 15.3

wymienia dwa przykłady ruchu (A); rozróżnia pojęcia: masa, waga, objętość (B); na schematycznym rysunku wskazuje miejsce i zwrot działania siły tarcia (C); wymienia czynniki, od których zależą siły oporu powietrza i wody (A)

definiuje prędkość jako drogę przebytą w jednostce czasu (A); wymienia siły oporu jako czynniki hamujące ruch (A); porównuje masy ciał mających tę samą objętość, lecz wykonanych z różnych substancji (C); wymienia czynniki zwiększające i zmniejszające siłę tarcia (A); podaje przykłady zmniejszania i zwiększania oporu powietrza i wody (A); wymienia sposoby wykorzystania oporu powietrza i wody w życiu codziennym (A)

na podstawie schematycznego rysunku opisuje ruch ciała, uwzględniając tor oraz zmiany prędkości (B); opisuje mechanizm działania siły grawitacji (B); wyjaśnia zależność między siłą tarcia a rodzajem podłoża, naciskiem ciała na podłoże i przesuwaniem lub toczeniem się ciała (B); wyjaśnia zależność między siłami oporu powietrza i wody, a powierzchnią, kształtem i prędkością poruszania się ciał (B)

opisuje rolę sił oporu (B); wykazuje zależność między masą ciała a siłą grawitacji (C); porządkuje wybrane substancje według ich masy (C); uzasadnia, że siła tarcia jest niezbędna w życiu i gospodarce człowieka (D)

wykonuje rysunek wraz z opisem ilustrujący fazy ruchu ciała (C); analizuje zależność między właściwościami ciał stałych a siłą, która powoduje zmiany ich kształtu lub zniszczenie (D); na podstawie wykresu słupkowego porównuje objętość wybranych substancji o podanej masie (D); porównuje siły oporu powietrza i wody (C)

Dział 4. Ziemia we Wszechświecie

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 11.1; 11.2; 11.3; 11.6; 11.7; 11.8; 12.1; 12.2; 13.1

wymienia planety Układu Słonecznego (A); opisuje kształt Ziemi (B); podpisuje na rysunku globusa: bieguny, równik, południk zerowy i 180̊, półkule (B); określa kierunki na globusie i na mapie świata (B); podaje nazwy kontynentów i oceanów (A); podaje kierunek obrotu Ziemi (A); wymienia skutki ruchu obrotowego i następstwa ruch obiegowego Ziemi (A); wymienia elementy charakteryzujące klimat (A); odczytuje dane z wykresu klimatycznego dotyczące temperatury powietrza i opadów (C)

rozróżnia ciała niebieskie: planety, gwiazdy, księżyce (B); przedstawia założenia teorii heliocentrycznej Mikołaja Kopernika (A); wyjaśnia, dlaczego Ziemia jest zaliczania do planet (B); podpisuje na mapie oś ziemską, biegun północny i południowy (B); wyjaśnia, czym różni się równik od pozostałych równoleżników (B); posługując się mapą świata, określa położenie kontynentów i oceanów względem równika i południka zerowego (C); wyjaśnia pojęcia: ruch obrotowy i ruch obiegowy Ziemi (B); posługując się schematycznym rysunkiem, opisuje oświetlenie Ziemi w różnych porach roku (C); wyjaśnia różnice między pogodą i klimatem (B)

opisuje planety Układu Słonecznego (B); opisuje różnice między równoleżnikami i południkami (B); wymienia kontynenty w kolejności od największego do najmniejszego (A); podpisuje na mapie zwrotniki (B); na podstawie wykresu klimatycznego określa charakterystyczne cechy klimatu danego obszaru (C)

określa na mapie świata obiekty znajdujące się na wschód, zachód, północ i południe od Polski (C); opisuje położenie poszczególnych kontynentów i oceanów (ze szczególnym uwzględnieniem Europy) (C); analizuje różnice czasu na Ziemi (D); uzasadnia wprowadzenie do kalendarza roku przestępnego (D); opisuje zmiany astronomicznych pór roku na półkuli południowej (B); wykazuje zależność między klimatem a zróżnicowaniem krajobrazów na Ziemi (C)

zaznacza na mapie nieba wybrane gwiazdozbiory (D); uzasadnia potrzebę stosowania siatki południków i równoleżników (D); wykazuje zależność między nachyleniem osi ziemskiej do płaszczyzny orbity a zmianami oświetlenia Ziemi w ciągu roku (D); charakteryzuje rozmieszczenie stref klimatycznych na Ziemi (C)

Dział 5. Wokół Europy

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 7.6; 7.7; 12.2; 12.4

wymienia nazwiska odkrywców z epoki wielkich odkryć geograficznych (A); podpisuje na mapie trasy wypraw Krzysztofa Kolumba i Ferdynanda Magellana (B); wymienia cechy klimatu śródziemnomorskiego (A); podaje co najmniej po trzy przykłady roślin dziko rosnących i uprawianych w strefie śródziemnomorskiej (A); rozpoznaje na ilustracjach elementy charakterystyczne dla krajobrazu alpejskiego (B); wymienia piętra roślinne występujące w Alpach (A);zaznacza na mapie politycznej Europy Polskę i jej granice (B); podaje nazwy państw sąsiadujących z Polską (A)

wyszukuje podane przez nauczyciela obiekty geograficzne na mapie fizycznej i mapie politycznej świata (C); opisuje przebieg największych wypraw odkrywczych Krzysztofa Kolumba i Ferdynanda Magellana (B); określa położenie Europy na kuli ziemskiej (C); opisuje roślinność charakterystyczną dla północnej, środkowej i południowej Europy (B); podpisuje na mapie Europy wybrane państwa (B); wyjaśnia pojęcie: krajobraz śródziemnomorski (B); na podstawie wykresu klimatycznego charakteryzuje klimat śródziemnomorski (C); wymienia charakterystyczne cechy krajobrazu alpejskiego (A)

wyjaśnia, jak zmienia się klimat Europy z północy na południe kontynentu (B); opisuje cechy krajobrazu gór wysokich w Europie, np. Pirenejów, Alp, Karpat (B); opisuje położenie Polski w Europie (B); opisuje przystosowania roślin śródziemnomorskich do okresowego niedoboru wody (B); wyjaśnia, czym jest makia (B); opisuje czynniki wpływające na powstanie makii (B); wymienia przyczyny występowania pięter roślinnych w Alpach (A); wymienia czynniki kształtujące rzeźbę Alp (A)

wyjaśnia przyczyny morskich podróży Europejczyków w XV i XVI wieku (B); dowodzi istnienia zależności między warunkami klimatycznymi a zróżnicowaniem krajobrazowym Europy (D); uzasadnia atrakcyjność turystyczną rejonu Morza Śródziemnego (B); porównuje krajobrazy Alp i Tatr (C)

przedstawia pozytywne i negatywne skutki odkryć geograficznych (C); opisuje mechanizm tworzenia się i przemieszczania lodowców górskich (B); na podstawie map krajobrazowych porównuje krajobraz Europy z krajobrazami innych kontynentów (C)

Dział 6. Dookoła świata

Treści nauczania (wymagania szczegółowe) z podstawy programowej: 12.3; 13.1; 13.2; 13.3; 13.4

podaje po jednym przykładzie organizmów żyjących w wodach przybrzeżnych, w otwartym oceanie oraz w morskich głębinach (A); podpisuje na krajobrazowej mapie świata poszczególne strefy krajobrazowe (B); rozpoznaje na ilustracjach krajobrazy poszczególnych stref (C); odczytuje dane z wykresu klimatycznego dla stacji leżącej w wilgotnym lesie równikowym, na sawannie, na pustyni gorącej, na stepie, w tajdze, w tundrze, w strefie pustyń lodowych (C); podaje trzy przykłady roślin i zwierząt wilgotnego lasu równikowego, sawanny, pustyni gorącej, stepu, tajgi, tundry, pustyni lodowej (A); wymienia zajęcia mieszkańców lasu równikowego, sawanny (A); wymienia dwa przykłady roślin uprawianych w strefie wilgotnych lasów równikowych, sawann, pustyń gorących (A); wymienia pory roku na sawannie (A); wymienia dwa przykłady zwierząt hodowanych na sawannach, na pustyniach gorących (A); wymienia zajęcia mieszkańców obszarów stepowych, tajgi (A); wymienia największe bogactwa naturalne strefy tajgi (A); wymienia czynniki decydujące o rozmieszczeniu organizmów na Ziemi (A); wymienia po dwa przykłady przystosowań roślin i zwierząt do życia na gorących i zimnych obszarach Ziemi(A)

rozpoznaje na ilustracjach wybrane organizmy oceaniczne (B); układa łańcuch pokarmowy z organizmów żyjących w oceanie (C); wymienia czynniki wpływające na istnienie stref krajobrazowych na Ziemi (A); wymienia krajobraz gór wysokich jako przykład krajobrazu, którego występowanie nie zależy od położenia między równikiem a biegunem (A); wymienia cechy klimatu strefy wilgotnych lasów równikowych, sawann, pustyń gorących, stepów, tajgi, tundry, pustyń lodowych (A); wyjaśnia, dlaczego wilgotny las równikowy jest wiecznie zielony (B); rozpoznaje na ilustracjach wybrane rośliny uprawne będące źródłem pożywienia ludności w strefie równikowej (C); rozpoznaje na ilustracjach rośliny i zwierzęta typowe dla sawanny, strefy pustyń gorących, stepu, tundry, pustyń lodowych (C); omawia przystosowania wybranych zwierząt sawanny do zdobywania pokarmu (B); wyjaśnia wpływ klimatu na życie ludzi w strefie sawann (B); opisuje przystosowania wybranych roślin i zwierząt do życia na pustyni, na stepie, w tajdze, w tundrze, na pustyni lodowej (B); uzasadnia konieczność nawadniania pól w oazach na pustyni (C); opisuje rozmieszczenie stepów na Ziemi, używając ich nazw lokalnych: step, pampa, preria (B); wskazuje na mapie świata rejony tajgi wykorzystywane rolniczo (B); wymienia trzy różnice między Antarktydą i Arktyką (A); podaje przykłady zwierząt, które zasypiają na czas zimy lub na czas pory suchej(A)

charakteryzuje wybrane organizmy oceaniczne ze szczególnym uwzględnieniem ich przystosowania do życia na różnej głębokości (C); posługując się krajobrazową i polityczną mapą świata, określa strefy krajobrazowe, w których leżą wybrane kraje (C); wymienia czynniki wpływające na bogactwo świata roślin i zwierząt w wilgotnym lesie równikowym (A); na podstawie danych z wykresu klimatycznego charakteryzuje klimat sawanny, pustyń gorących, stepów, tajgi, tundry (C); opisuje przystosowania roślinności sawann do okresów suszy i naturalnych pożarów (B); wykazuje zależność między następowaniem po sobie pory deszczowej i suchej a rytmem życia mieszkańców sawanny (C); wykazuje zależność między warunkami klimatycznymi a rozmieszczeniem ludności w strefie pustyń gorących, na stepach (C); wyjaśnia, dlaczego w tajdze drogi i linie kolejowe ulegają szybkiemu zniszczeniu (B); wyjaśnia pojęcia: dzień polarny, noc polarna (B); wyjaśnia, dlaczego w tundrze nie rosną drzewa (B); opisuje mechanizm powstawania lądolodu (B); na podstawie ilustracji określa różnice w wyglądzie lisów: pustynnego, rudego i polarnego (C)

wyjaśnia, dlaczego krajobraz gór wysokich nie zależy od położenia między równikiem a biegunami (B); uzasadnia istnienie zależności między dostępem do światła a rozmieszczeniem roślin w wiecznie zielonym lesie równikowym (D); posługując się wykresami klimatycznymi, porównuje klimat sawanny i wilgotnego lasu równikowego; sawanny i strefy pustyń gorących (C); wykazuje zależność między klimatem a rytmem życia roślin i zwierząt sawanny (C); wyjaśnia, dlaczego wiele zwierząt stepowych buduje nory (B); porównuje sposoby przetrwania zimy w tajdze przez wybrane zwierzęta (C); opisuje wpływ warunków klimatycznych na zaludnienie strefy tajgi (B); porównuje klimat stref tajgi i tundry (C); układa łańcuch pokarmowy z organizmów żyjących w Arktyce lub na Antarktydzie (C); posługując się przykładami, wykazuje zależność między środowiskiem życia a ubarwieniem zwierzęcia (C)

przewiduje, jakie mogą być skutki rosnącego zanieczyszczenia wód oceanicznych (C); porównuje roślinność wilgotnego lasu równikowego i lasu najbliższej okolicy (C); przewiduje skutki nadmiernego wycinania lasów równikowych (D); opisuje proces przekształcania się pustyni skalistej w pustynię piaszczystą (D); wyjaśnia, dlaczego stepy zagospodarowane przez człowieka stanowią najważniejsze obszary upraw roślin jadalnych na świecie (D); wyjaśnia przyczyny występowania w tundrze licznych jezior i terenów podmokłych (B); przyporządkowuje wybrane gatunki roślin i zwierząt do właściwych stref krajobrazowych (D)